Geen categorie

Onderzoek naar honderd jaar boekillustratie smaakt naar meer

Saskia de Bodt heeft meer dan een eeuw boekillustratie in Nederland gebundeld in haar boek De Verbeelders, Nederlandse boekillustratie in de twintigste eeuw. Dit rijk geïllustreerde overzichtswerk laat ons kennismaken met de kleurige veelzijdigheid van illustratoren in Nederland. Een eerste en belangrijke stap in de geschiedschrijving over illustratie en een uitnodiging om het geheim van de illustratie verder te ontrafelen.

De verbeelders, onderzoek naar honderd jaar Nederlandse boekillustratie.
Saskia de Both, De verbeelders, Nederlandse boekillustraties in de twintigste eeuw. Van Tilt, 2014.

In 2007 werd onder andere op initiatief van de Fiep Westerdorpfaundation de bijzondere leerstoel Illustratie gevestigd aan de Universiteit van Amsterdam, de enige ter wereld die volledig gewijd is aan illustratie. De opdracht was: onderzoek de geschiedenis van de boekillustratie van 1850 tot nu. De Bodt is samen met haar team van onderzoekers vijf jaar bezig geweest met het verzamelen, analyseren en duiden van onnoemelijk veel materiaal. Het statement was gemaakt: de artistieke kwaliteit van illustraties moet meer voor het voetlicht.

Onderzoek hard nodig

Onderzoek en studie naar illustraties, in dit geval specifiek de boekillustratie, was hard nodig in een tijd dat de illustratie meer dan ooit onder druk staat. Literatuur voor volwassenen en jongvolwassenen wordt nauwelijks nog geïllustreerd, budgetten voor zowel de boek- als de redactionele illustratie staan onder druk en een ‘slikken of stikken’ positie aan de onderhandelingstafel staat de auteursrechten in de weg. Mede door deze ontwikkelingen, maar ook door de enorme technologische mogelijkheden die direct invloed hebben op het maken, verspreiden en ontvangen van beeld, moeten illustratoren hun plek in de maatschappij opnieuw veroveren lijkt het wel.

Hoge en lage Kunst

De Bodt constateert dat de kloof tussen ‘hoog’ en ‘laag’ de hedendaagse boekillustratie nog altijd parten speelt. Dat volwassenliteratuur niet of nauwelijks meer geïllustreerd wordt, maar dat men wel in de rij staat voor de filmrechten, geeft te denken. Waarom wordt een literair verhaal wel met het medium film, maar niet in een illustratie verbeeld? Heeft dat te maken met de waardering die we vandaag de dag voor illustratie hebben? Eigenlijk zouden we ons moeten afvragen, kennen we de illustratie wel goed genoeg om deze überhaupt te kunnen waarderen? “De wereld moet leren een illustratie te ‘lezen’ om zo een kwalitatief en goed communicerend beeld te kunnen herkennen”, vindt De Bodt.

Illustreren van de tijd

Het is precies die deur, die deze studie naar Nederlandse boekillustraties open zet. De Bodt geeft een overzicht van heeft de twintigste eeuw verdeeld in zes tijdvakken, die gekenmerkt worden door hun eigen stijlontwikkeling. De illustratoren die in De Verbeelders de revue passeren, illustreren de tijdgeest waarbinnen zij werkten, hun invloed op tijdgenoten daarentegen komt alleen zijdelings aan de orde. De reden is dat er, zeker tot in de jaren zeventig, te weinig kritieken over beeld in boeken zijn verschenen om daar uitspraken over te kunnen doen. De Bodt hint dan ook graag naar collega-onderzoekers, de antropologen, sociologen, historici, psychologen en recensenten, om het stokje over te nemen. “Wie de maatschappelijke en culturele invloed van het illustratiemateriaal breder wil onderzoeken, bieden we met dit overzichtsboek een historisch uitgangspunt en – wat belangrijk is – veel beeldmateriaal.”

Illustrator als beeldend vormgever

De verbeelders eindigt met de illustrator van de 21e eeuw voor wie boekillustratie vaak nog maar een klein onderdeel van hun werkpraktijk is. Hoewel de meeste illustratoren nog steeds een tekst of een verhaal als uitgangspunt nemen, zoeken zij tegelijkertijd de ruimte om te reflecteren op de wereld om hen heen of juist hun eigen innerlijke belevingswereld. Dat doen zij in boeken, kranten en magazines, op muren, kleding en dozen, voor games en apps. De illustrator anno nu is beeldend vormgever: hij werkt gebonden als een ontwerper, maar met de relatieve vrijheid van een kunstenaar. Dat maakt illustratie een veelzijdig vakgebied, dat ons nog veel verhalen te vertellen heeft. Want geschiedschrijving stopt nooit.